Ανατομική & γνωσιολογία της όρασης
viologia_egkefalos_orasi.jpg
Αυτό που καταγράφεται από τα μάτια μας και αυτό που τελικά αντιλαμβανόμαστε οπτικά δεν ταυτίζονται: ο οπτικός μας εγκέφαλος βλέπει πολύ περισσότερα από αυτά που του «διηγούνται» τα μάτια μας
Λέγεται συχνά ότι τα μάτια
είναι σαν τις φωτογραφικές μηχανές: αποτυπώνουν μηχανικά ακριβείς
«εικόνες» του εξωτερικού κόσμου και τις αποστέλλουν στα ανώτερα οπτικά
κέντρα του εγκεφάλου.
Πρόκειται για μια τεχνολογική αναλογία ιδιαίτερα παραπλανητική αφενός επειδή δεν περιγράφει καμιά από τις βασικές διεργασίες της όρασης και αφετέρου επειδή συσκοτίζει τις ουσιαστικές διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα στην παθητική φωτογράφηση και την ενεργητικότατη, εύπλαστη και κυρίως δημιουργική βιολογική όραση.
Παρ’ όλα αυτά, αυτή η ανακριβής μηχανιστική αναλογία, δηλαδή η εξομοίωση της λειτουργίας του ματιού με τη φωτογραφική μηχανή, θα ήταν σχεδόν ανώδυνη αν δεν υπέκρυπτε μια ακόμη πιο σοβαρή παρανόηση, ότι όπως η φωτογράφηση υλοποιείται από μια φωτογραφική μηχανή, έτσι και η όραση εξαντλείται στη λειτουργία των ματιών.
Αντίθετα, όπως θα δούμε, κάποιες σημαντικές ανακαλύψεις της νευροφυσιολογίας μας οδηγούν στο ανοίκειο αλλά και αναπόφευκτο συμπέρασμα ότι δεν βλέπουμε τίποτα με τα... μάτια μας.
Εκ πρώτης όψεως φαίνεται υπερβολικά απλό: απλώς ανοίγουμε τα μάτια μας και ένας πλούσιος κόσμος από χρώματα, σχήματα και μορφές εισβάλλει και καταγράφεται στον εγκέφαλό μας, χωρίς καμία φαινομενικά προσπάθεια.
Από πολύ νωρίς, βέβαια, οι ειδικοί ερευνητές κατάλαβαν ότι αυτή η απλοϊκή περιγραφή της όρασης όχι μόνο δεν είναι ακριβής, αλλά αφήνει αναπάντητα όλα τα θεμελιώδη ερωτήματα: βλέπουμε με τα μάτια ή με τον οπτικό μας εγκέφαλο, και ό,τι βλέπουμε υπάρχει πραγματικά ή είναι ένα εγκεφαλικό δημιούργημα;
Στην πραγματικότητα, η οπτική αντίληψη είναι μια ιδιαίτερα σύνθετη εγκεφαλική και νοητική λειτουργία που διαμορφώθηκε σταδιακά και τελειοποιήθηκε από τη βιολογική μας εξέλιξη επειδή μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε, να γνωρίζουμε και άρα να δρούμε αποτελεσματικότερα στον κόσμο που μας περιβάλλει.
Ωστόσο, από τις πιο πρόσφατες μελέτες των εγκεφαλικών προϋποθέσεων και των περίπλοκων αντιληπτικών μηχανισμών της ανθρώπινης όρασης προέκυψε μια μάλλον απρόσμενη εικόνα: ο οπτικός εγκέφαλός μας δεν καταγράφει ποτέ παθητικά (σαν φωτογραφική μηχανή ή κάμερα) τις δισδιάστατες εικόνες που φτάνουν σε αυτόν από τα μάτια, αλλά κατασκευάζει δημιουργικά τον πλούσιο σε χρώματα και μορφές τρισδιάστατο κόσμο που τελικά «βλέπουμε».
Πρόκειται για μια τεχνολογική αναλογία ιδιαίτερα παραπλανητική αφενός επειδή δεν περιγράφει καμιά από τις βασικές διεργασίες της όρασης και αφετέρου επειδή συσκοτίζει τις ουσιαστικές διαφορές που υπάρχουν ανάμεσα στην παθητική φωτογράφηση και την ενεργητικότατη, εύπλαστη και κυρίως δημιουργική βιολογική όραση.
Παρ’ όλα αυτά, αυτή η ανακριβής μηχανιστική αναλογία, δηλαδή η εξομοίωση της λειτουργίας του ματιού με τη φωτογραφική μηχανή, θα ήταν σχεδόν ανώδυνη αν δεν υπέκρυπτε μια ακόμη πιο σοβαρή παρανόηση, ότι όπως η φωτογράφηση υλοποιείται από μια φωτογραφική μηχανή, έτσι και η όραση εξαντλείται στη λειτουργία των ματιών.
Αντίθετα, όπως θα δούμε, κάποιες σημαντικές ανακαλύψεις της νευροφυσιολογίας μας οδηγούν στο ανοίκειο αλλά και αναπόφευκτο συμπέρασμα ότι δεν βλέπουμε τίποτα με τα... μάτια μας.
Εκ πρώτης όψεως φαίνεται υπερβολικά απλό: απλώς ανοίγουμε τα μάτια μας και ένας πλούσιος κόσμος από χρώματα, σχήματα και μορφές εισβάλλει και καταγράφεται στον εγκέφαλό μας, χωρίς καμία φαινομενικά προσπάθεια.
Από πολύ νωρίς, βέβαια, οι ειδικοί ερευνητές κατάλαβαν ότι αυτή η απλοϊκή περιγραφή της όρασης όχι μόνο δεν είναι ακριβής, αλλά αφήνει αναπάντητα όλα τα θεμελιώδη ερωτήματα: βλέπουμε με τα μάτια ή με τον οπτικό μας εγκέφαλο, και ό,τι βλέπουμε υπάρχει πραγματικά ή είναι ένα εγκεφαλικό δημιούργημα;
Στην πραγματικότητα, η οπτική αντίληψη είναι μια ιδιαίτερα σύνθετη εγκεφαλική και νοητική λειτουργία που διαμορφώθηκε σταδιακά και τελειοποιήθηκε από τη βιολογική μας εξέλιξη επειδή μας επιτρέπει να αντιλαμβανόμαστε, να γνωρίζουμε και άρα να δρούμε αποτελεσματικότερα στον κόσμο που μας περιβάλλει.
Ωστόσο, από τις πιο πρόσφατες μελέτες των εγκεφαλικών προϋποθέσεων και των περίπλοκων αντιληπτικών μηχανισμών της ανθρώπινης όρασης προέκυψε μια μάλλον απρόσμενη εικόνα: ο οπτικός εγκέφαλός μας δεν καταγράφει ποτέ παθητικά (σαν φωτογραφική μηχανή ή κάμερα) τις δισδιάστατες εικόνες που φτάνουν σε αυτόν από τα μάτια, αλλά κατασκευάζει δημιουργικά τον πλούσιο σε χρώματα και μορφές τρισδιάστατο κόσμο που τελικά «βλέπουμε».
